Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (85) Նոյեմբեր 2018

Գրական-Մշակութային

Էզպեքիէյի պարտէզները

kragan
Հին օփերայի շէնքին ետեւ գտնուող Էզպէքիէյի խոշոր պարտէզին մէջ, սրճարանին յոյն սպասաւորը մեր սեղանին վրայ գաւաթներ շարեց, եւ կլոր ափսէին մէջ բերած Սթելլա գարեջուրը, սառած շիշէն գաւաթներուն մէջ պարպեց :
Գիշեր էր, պարտէզը հանդարտ էր, եւ սրճարանին նոր բացուած լոյսերը, բացօթեային շարուած սեղաններուն շուրջերը մեղմ լուսաւորած էին, եւ գարնան եղանակի հովն ալ, մեր ետեւէն թեթեւ կը փչէր:
Պարտէզը քաղաքին կեդրոնական մասին մէջ, ովասիսի նման կանանչ եւ բարձր ծառերով լեցուն զբօսավայր մըն էր, որուն խոշոր տարածութեան մէջ, ժողովուրդը հինէն ի վեր վարժուած էր հանգիստի եւ պտոյտի ժամեր անցնել :
Էզպեքիէն Նափոլէոնի Եգիպտոսի արշաւանքի ժամանակ, արդէն գոյութիւն ունէր, եւ ետեւի փողոցին անուննն ալ, բանակի մեծ բժշկապետին անունով, Գլոթ Պէյ կը կոչուէր : Եգիպտական կառավարութիւնը ի պատիւ անոր Եգիպտոսի մէջ կատարած բժշկական ծառայութիւններուն, դեռ մինչեւ որոշ ատեն , փողոցին օտար անունը նոյն ձեւով պահած էր:
Փողոցը սկզբնական շրջաններուն շքեղ թաղի մէջ եղած ժամանակ, Գահիրէի գեղեցկագոյններէն եղած էր, բայց հիմա հակառակ շարաա Ֆուատի նման շքեղ փողոցի մօտերը գտնուելուն, իր առաջուայ փայլը զգալիօրէն կորսնցուցած էր : Փոխուած էին ատենները , սակայն դեռ մնացած էին քանի մը լաւ մակարդակի խանութներ, որոնցմէ դիմացի Սամաան կերպասեղէնի ճոխ վաճառատունը, իր գխաւոր մուտքի փայտէ շքեղ շրջանակով, եւ խոշոր ապակիէ մեծ դուռով, ներսի վառած լոյսերով եւ բաց գոյն փայտէ սահուն աստիճաններով, դեռ պատկառանք կ'ազդէր մօտեցողին :
Վաճառատան առջեւ Էզպեքիէյի պարտէզը ձախ կը դառնար, եւ իր կլոր կամ գրեթէ կլոր ձեւը պահելու համար, կ'անցնէր օփերայի շէնքին քովէն, կ'երկարէր մինչեւ Աթապա հրապարակին մօտերը, ուր հասնելէ վերջ, իր ետ դառնալու շրջանը կ'ընէր :
Ես կը սիրէի Էզպէքյէյի պարտէզը, ուր ամառուայ տաք օրերուն, ծառերու շուքին տակ յաճախ խաղալու կ'երթայինք:
Հոն առատ բուսականութիւն կար, եւ տեղ տեղ ալ, կլոր ու մաքուր ջուրով աւազաններու մէջ պզտիկ ձուկեր կը լողային:
Այդ աւազաններուն շուրջերը, թաղանդէ մեծ թեւերով թռող շերեփագիներ, ջուրի մակերեսին վրայ թափահարելով կ'իջնէին, թեթեւ համբոյր կու տային, բայց կարծես բանէ մը վախնալով, յանկարծ վեր կը փախչէին, սակայն քիչ յետոյ կը դառնային եւ ջուրին նոր համբոյրներ կու տային...:
Ջուրը կարծես կը զգար...: Ան կը սարսռար ու երեսին վրայ, շերեփագիներու տուած համբոյրներուն շուրջ , օրօրուող բոլորակաձեւ ալիքներ կը բացուէին , որոնք խոշորնալով, հանդարտ կը հեռանային ու յետոյ ալ կ'անհետանային...:
Էզպեքիէն փնտռուած զբօսավայր էր եւ քաղաքին մէջ ժողովուրդին նախընտրածներէն էր :
Ամառուայ տաք օրերուն, պարտէզին Գլոթ Պէյի կողմի երկաթէ ցանկապատին առջեւ, պաշտօնական երեւոյթով սեւ կաշիէ կառքեր ձիերու լծուած, յաճախորդներու կը սպասէին, եւ ձիերն ալ մինչեւ առաջին յաճախորդին երեւնալը, վիզէն կախուած տոպրակներու մէջէն յարդ կ'ուտէին :
Այդ կառքերը Եգիպտոսի մէջ Հանթուր կը կոչուէին : Հանթուր կառքերը քաղաքին մէջ շատոնց փոխադրական կարեւոր միջոց ըլլալէ դադրած էին, եւ հիմա գլխաւորաբար թուրիստներու եւ քիչ անգամներ ալ տեղացիներու կողմէ պտոյտներու համար կը գործածուէին :
Հանթուրները Անգլիոյ Վիքթորիա թագուհիին ժամանակներու ոճով շինուած էին, եւ անոնց գործածութիւնն ալ այն ատեններուն սկսած էր Եգիպտոսի մէջ: Առջեւը, կառքէն դուրս բարձր նստարանի մը վրայ կառապանը կը նստէր, եւ ն քովի երկար մտրակը երբեմն հեռուէն օդին մէջ շաչեցնելով, կամ ալ ձիերը հարուածելով, փողոցին մէջ կառքին ճամբայ կը բանար եւ կը յառաջանար :
Կառքերը հմայիչ էին : Երկու քովերը փայլուն լապտերներով, եւ ետեւի նստարանին վրայ ալ արեւէն ու անձրեւէն պաշտպանուելու համար բացուող-գոցուող սեւ գոյն կաշիէ յօրինուածքով, գեղեցիկ տեսք ունէին եւ երբ փողոցներէն յառաջանային, դարձող անիւներուն յաճախ նոր ներկուած սեւ կամ կամիր շառաւիղները արեւին տակ կը փայլէին :
Աժան էր այն ատենները քառորդ կամ կէս ժամ Հանթուրով պտտիլը, եւ թուրիստները «ՊԷրիզայ»ի կամ տասը ղուրուշի վճարումով, կառքերուն մէջ ձիերու շարժումներէն առջեւ ետեւ կ'օրօրուէին, եւ նստարաններուն վրայ ալ բազմած՝ աջ ու ձախ դիտելով փողոցներէն կ'երթային...:
Պարտէզը քաղաքին կեդրոնը գտնուելու իր դիրքով, պտոյտի համար յարմար էր, եւ մայրս առիթէն օգտուելով, երբեմն այն կողմերէն պզտիկ գնումներ ալ կ'ընէր :
Հեռու չէր պարտէզը մեր տունէն եւ հեռաւորութիւնն ալ հազիւ քսանէն քսանհինգ վայրկեաննոց ճամբայ էր: Պզտիկութեան մենք յաճախ կէսօրէ մը աւելի երկար ժամանակ կ'անցնէինք հոն, եւ վերադարձի ճամբուն վրայ ալ մայրս յաճախ «Պախխալ» Աշոտին պզտիկ խանութը կը մտնէր, եւ ապուխտ, ձիթապտուղ կամ «Քաշար» պանիր կը գնէր : «Պախխալ» Աշոտը մօրս որբանոցի Փերուզ անունով ընկերուհիին ամուսինն էր, եւ դասընկերոջս՝ Աստիկին ալ հայրն էր : Ան մօրս Փերուզին առողջութեան մասին ըրած հարցումներուն պատասխանելէ յետոյ, խանութին բարձր սեղանին ետեւ, փայլուն պողպատէ խոշոր դանակով կը կտրէր մօրս ապսպրանքը եւ կշիռքի նժարին վրայ զետեղելէ յետոյ, դեռ քանի մը շերտ ալ իր կողմէն կ'աւելցնէր վրան :
Պախխալ Աշոտը առատաձեռն էր, եւ մայրս ալ մեր նպարեղէնները միշտ իրմէ կը գնէր: Սակայն եթէ պատահէր որ օր մը պրն Աշոտին խանութին առջեւէն անցնէինք եւ «քաշար» պանիր կամ ապուխտ չգնէինք, մայրս աւելի վար, շարաա Ֆարուքի քովընտի փողոցներէն մէկուն մէջ, Tsepas կամ Sepas անունով շաքար եւ շոքոլայ ծախող խանութը կը մտնէր :
Ներսը միշտ շաքարի եւ շոքոլայի անուշ բոյր տարածուած կ'ըլլար, եւ տէրն ալ կամ պատասխանատուն եթէ չեմ սխալիր Յոյն էր :
Մուտքին դիմացի պատի դարակներուն վրայ, ապակիէ գլանաձեւ շիշերու մէջ, խանութպանը նշանտուքի եւ հարսնիքի ճերմակ կամ վարդագոյն շաքարով պատուած նուշ կը ծախէր, եւ գետինը տօնական օրերու ուրախ տեսք տուող, գունաւոր ու թափանցիկ թուղթերու բարակ երիզներով ծածկուած կ'ըլլար :
Մէջտեղի մասին մէջ, քառանկիւն ցուցափեղկի փայլուն ապակիներու ետեւ, շոքոլայէ կարկանդակներ եւ ուրիշ տեսակ անուշեղէններ շարուած կ'ըլլային:
Գահիրէն այն ատեններուն, աշխարհի մեծ քաղաքներէն Փարիզի կամ Լոնտոնի չափ մեծ չէր, անոնց չէր նմաներ, եւ թերեւս ալ մօրս Tsepasէն գնած շոքոլաները այնտեղերը ծախուածներուն չափ համով չէին :
Սակայն Գահիրէն Միջին Արեւելեան քաղաք էր, եւ ուրիշներէ տարբեր, տարուան բոլոր եղանակներուն այլատեսակ հրապոյրներ կը ներկայացնէր :
Ամառուայ ամիսներուն երբ ջերմաչափի աստիճանները բարձրանային, մութը հազիւ կոխել սկսած՝ քաղաքին մէջ բացօթեայ սինեմաներու դռները կը բացուէին եւ աշխատիլ կը սկսէին : Սակայն անոնք միշտ բաց չէին մնար, եւ տարուան ամառուայ եղանակէն յետոյ կը գոցուէին եւ մնացեալ ամիսներուն ալ փակ կը մնային:
Քաղաքին մէջ, սինեմաներու պաստառին վրայ ցուցադրուելիք Ժապաւէններու ծանուցումները, սովորաբար փայտէ ոտքերով շրջանակներու մէջ առնուած՝ փողոցը, մուտքին քովերը զետեղուած կ'ըլլային :
Մենք երբ յարմար ըլլար, Էմատ էլ Տին փողոցի վրայի մաքուր սինէ St Jamesը կը նախընտրէինք, ուր երկնքի աստղերուն տակ, եւ առանց կտուրի սինեմային աթոռներուն վրայ նստած՝ ամառուայ տաք գիշերներուն լուսնի լոյսով ֆիլմ կը դիտէինք: Սովորական չէր Գահիրէի մէջ ամառ ամիսներուն անձրեւել, եւ մենք մինչեւ ուշ գիշեր առանց խանգարուելու կը դիտէինք ծանուցուած երկու ժապաւէնները : Սակայն երբեմն անսպասելին կը պատահէր, եւ եղանակէ դուրս յանկարծ կ'անձրեւէր : Ներկայացումը վայրկենաբար կը դադրէր եւ Ժողովուրդը խուճապահար կը փախէր անձրեւէն:
Բայց անպայման չէր միշտ վճարովի, եւ մուտքի տոմսակով դիտել բացօթեայ սինեմաներուն պաստառին վրայ ցուցադրուած ժապաւէնները, եւ դիմացի մինչեւ երեք յարկնոց շէնքերու բնակիչներ, առիթէն օգտուելով, տանիքներէն ձրի ներկայացումներու ներկայ կ'ըլլային :
Հօրս Ճիւան անունով գործընկերներէն մէկը, Մարի անունով ղպտի աղջկայ մը հետ ամուսնացած էր, եւ շարաա ֆարուքի վրայ, այդ տեսակ շէնքերէն մէկու մը մէջ կը բնակէր : Մարին նիհար էր, մազերը գլխուն վրայ բնականէն շատ պզտիկ կլորներով գանգուրներ կապած էին, եւ դէմքին վրայ ալ, իր լայն ճակատէն վար, Մարին երկու լուսաւոր սեւ աչքեր ունէր :
Ան բարի էր : Կէսօրէ վերջերը երբեմն մեր տունէն կ'անցնէր, եւ մօրս հետ՝ գործընկերներու երկու կիներ, մեր քանափէին վրայ նստած ժամերով կը շաղակրատէին : Ես այն ատեն հազիւ ինը կամ տասը տարեկան տղայ, երբեմն մօրս քով կեցած մտիկ կ'ընէի իրենց խօսակցութիւնը : Օր մը Մարին մօրս հետ իր խօսքը յանկարծ ընդհատեց եւ ինծի նայելով
- Դուն սինեմա երթալ կը սիրե՞ս, - հարցուց
Իմ տարիքիս ո՞ր տղան սինեմա երթալ չէր սիրեր ...:
- Այո, - պատասխանեցի ես անվարան, կարծելով թէ զիս սինեմա պիտի տանէր:
- Լաւ, գալ շաբաթ մեր տունը եկուր որպէսզի ֆիլմ դիտես ըսաւ :
Ես վայրկեանին կարծեցի թէ Մարին սինեմայի մը մէջ կը բնակէր, բայց բան չըսի որովհետեւ խորհեցայ թէ կարեւորը ֆիլմ դիտելու իր հրաւէրն էր, եւ ոչ թէ բնակած տեղը ... :
Յաջորդ շաբաթ երբ Մարիենց գացինք գիշեր էր, ֆիլմը սկսած էր արդէն, եւ տանիքին վրայ օդը ցուրտ էր: Գլխաւոր դերակատարը հանրածանօթ երգիչ Մոհամմատ Ապտ էլ Ուահապն էր, որ ժապաւէնին մէջ ձեռքը միշտ ճամբորդական պայուսակով կ'երեւէր, եւ կարծես թէ ժապաւէնն ալ միայն իրեն համար շինուած ըլլար, պայուսակը ամէն վայրկեան գետինը ոտքի կը կեցնէր, եւ վրան նստելով երգեր կ'երգեր :
Ես այդ տարիքիս արաբական ֆիլմերէ չէի ախորժեր, եւ Ապտ էլ Ուահապին երգերն ալ չէի սիրեր : Շատ չանցած ձանձրանալ սկսայ : Բայց Մարին կարծեմ շուտով նշմարեց, խոհանոց գնաց եւ ներսէն ափսէի մէջ մանկաներ բերաւ : Ես մանկա շատ կը սիրէի: Մարիին բերածները անուշ էին եւ վայրկեան մը մոռցնել տուին Ապտ էլ Ուահապը : Սակայն գիշերուայ մութին, երգերու ձայնին եւ տանիքին վրայի պաղ հովին երկար չդիմացայ եւ քիչ վերջ աթոռիս մէջ նստած, զգացի թէ շուրջիս ձայները կը հեռանային ու կոպերս ալ կը ծանրանային ...
Կեանքը պարզ էր եւ աժան այն օրերուն, եւ այդ կամ ուրիշ տեսակ պզտիկ հաճոյքներ կամ պտոյտներ, տարբեր համ եւ մեծ վայելք կու տային օրերուն :
Անոնցմէ մէկը ձմեռուայ պաղ օրերուն քաղաքին կեդրոնը երթալ, գեղեցիկ խանութերու ցուցափեղկերը դիտել եւ յետոյ ալ տաքնալու համար տեղէ մը տաք բան մը խմել էր : Գահիրէի շքեղ փողոցներէն Ֆուատ առաջինի վրայ Օրէքքոյի մեծ վաճառատան գրեթէ մուտքին, ուր մտնող-ելլող յաճախորդներ շատ կային, գոց ապակիներով սայլակի մը ելեկտրական լոյսին տակ, մարդ մը ձմեռուայ ցուրտին Սահլէպ կը ծախէր : Տաք կաթին վրայ դարչին, հնդկնկոյզի բարակ փշրուած շերտեր եւ ուրիշ բաղադրութիւններ կը ցանէր, եւ մեզի կը հրամցնէր : Մարդը գիտեր յաճախորդ սիրաշահելու ձեւը, եւ գաւաթին մէջ միշտ աւելի կը լեցնէր :
Գահիրէն այն օրերուն համեմատաբար պզտիկ էր, բարձր շէնքեր չկային, եւ հակառակ որ Մարտ ամիսներուն անապատէն եկած «Խամսին»ի հովերը տուներուն մէջ փոշի կը փչէին, եւ ամպերն ալ այդ օրերուն արեւին փայլուն ճառագաթները կը խափանէին, մենք կը դիմանայինք որովհետեւ վարժուած էինք եւ բնական կը գտնէինք այդ բոլորը :
Սակայն Գահիրէն առանց մեր կողմէն նշմարուելու, Մարտէ Մարտ ամէն տարի մեծցած էր, եւ մենք ալ անզգալաբար արդէն պատանեկութեան մեր տարիքին հասած էինք , երբ օր մը յանկարծ նկատեցինք, թէ փողոցներուն մէջ քալող մարդոց թիւը անսպասելիօրէն շատցած էր, եւ քաղաքապետարանի դուրսէն բերած առանց քիթի Ֆրանսական Chausson օթոպիւսներն ալ շարաա Ֆարուքի վրայ խենթի պէս կը վազէին ...:
Հասկցանք որ անցած էին այլեւս քաղաքին առաջուայ հանդարտ օրերը, տաք գիշերներու երազները, եւ Հանթուր կառքերուն մէջ բազմած եւ պտտող մարդոց օրերը : Հիմա նոր օրերու փողոցներուն մէջ ինքնաշարժերու ջղային երթեւեկ կար, եւ այլեւս քիչ կը լսուէին Հանթուրներու լծուած ձիերու սմբակներուն ձայները :
Սակայն այն գիշերը Էզպեքիէյի պարտէզին մէջ խաղաղ էր, գարնան հովերը ծառերուն մէջ դեռ ճիւղէ ճիւղ կը վազէին, եւ լուսնին տկար լոյսը փողոցին ելեկտրական լոյսին միացած, պարտէզին առջեւի մասը լուսաւորած էր այդ ժամուն:
Մենք ընկերոջս հետ գարեջուրի պարպուած գաւաթները դարձեալ լեցուցինք եւ սպասաւորին սեղանին վրայ շարած «մեզզէ» ցուներէն փորձեցինք:
Յանկարծ պարտէզին աջ կողմէն, գինիի գոյնով Chausson օթոպիւս մը լոյսերը վառած՝ փողոցին առջեւէն աղմուկով անցաւ, եւ վազելով գիշերուայ հեռաւորութեան մէջ անհետացաւ: Անոր ետեւէն ասֆալտին վրայ կառքերու երգող անիւներու ձայներ, շչակներու ձայներու խառնուեցան ...:
-Է՜՜... Գահիրէն մեծցած է ,- ուրախ շեշտով ըսաւ քովէս ընկերս եւ տեսակ մը հպարտութեամբ, վառած լոյսերով արագ փախչող կառքերու ետեւէն նայեցաւ:
Զարմանալի էր, մարդիկ քաղաքներու մեծնալը կը նախընտրէին ...:
Ես տեսածիս եւ լսածիս չհաւատացի, եւ երբ գարեջուրին հաշիւը վճարեցինք ու պարտէզէն դուրս ելանք, վայրկեան մը մայթին վրայ չհամակերպած կեցայ, եւ այդքան տարիներ վերջ, «պախխալ» Աշոտին ապուխտին, Ղպտի Մարիին մանկաներուն, եւ Օրէքքոյի մուտքին ծախուած Սահլէպին համը դեռ բերնիս մէջ, արագ հեռացող կառքերու ետեւէն շատ անգամներ
- Այս ե՞րբ մեծցաւ Գահիրէն... ինչպէ՞ս մեծցաւ Գահիրէն , - կրկնեցի եւ փողոցը անցնելու համար, մայթին վրայ երկար ժամանակ անցնող լոյսերու շարանին սպասեցի ....
Կարօ Պօհճալեան
Քամփինաս, Պրազիլ