Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (67) Մարտ 2017

Խմբագրական

ՀԱՅ ԿԻՆԸ՝ ԱԶԳԱՅԻՆ ՆՈՐ ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴԻ ԳՐԱՒԱԿԱՆ

kragan
Դեռ հին հեթանոսական դարերէն՝ հայ կինը հայ կեանքին մէջ կը նկատուէր որպէս ընտանիքի հիմքը: Ասոր ամէնէն վառ վկայութիւնն են մեզի հասած բանահիւսական պատառիկները, առասպելները....: Հայ յայտնի պատմիչ Ագաթանգեղոսի վկայութեամբ` նախաքրիստոնէական ժամանակներուն, հայ կինը կը համարուէր «մայր աղբիւր», «կենսատու» եւ նման այլ որակներու կրողը: Հեթանոսական դիցարանին մէջ, կարեւոր դերակատարութիւն ունէին Անահիտ, Աստղիկ և Նանէ աստուածուհիները: Ըստ որոշ աղբիւրներու վկայութեան, Անահիտը նոյնիսկ ռազմի աստուածուհին էր, ինչ որ կը վկայէ որ հայ կանայք մեր պատմութեան վաղ արշալոյսին մասնակցեր են ռազմական գործողութիւններու: Աւելի ետք է, շատ հաւանաբար, որ Անահիտ աստուածուհին պիտի դառնար պտղաբերութեան, արգասաւորութեան և ծննդաբերութեան աստուածուհին: Աւելի վերջ, քրիստոնէութեան Հայաստան մուտքէն ետք, հայ կնոջ պաշտամունքը արտայայտութիւն գտաւ Աստուածամօր կերպարին մէջ:

Հայ ազգի հազարամեակներու անխափան երթը, անոր ազգային, հոգեւոր ինքնութեան անաղարտ պահպանումն ու յարատեւումը գերազանցօրէն կը պարտինք հայ մօր ու հայ կնոջ: Անոնք են որ պահած-պահպանած են հայ օճախն ու ընտանիքը, սերունդէ-սերունդ փոխանցած են հայոց լեզուն, հայկական աւանդութիւններն ու սրբութիւնները, հայօրէն ապրելու կերպն ու աշխարհայեացքը: Փոխ առնելով Սիլվա Կապուտիկեանի դիպուկ տողերը՝ «Մա՛յր, դարեր սուրբ են եղել քեզ համար գիր ու օճախ, Դու քո շնչով ես պահել մեր հին ոգին կենդանի»...

Այստեղ տեղին է յիշել Վարդանանց պատերազմի «Հայ Փափկասուն Տիկնանց» վառ օրինակը, ովքեր մոռացութեան տալով իրենց կանացի փափուկ կեանքը, անհամար զոհողութեանց գնով պահեցին իրենց ընտանիքները, ցուցաբերելով անձնազոհութեան եւ հայրենապաշտպանութեան վսեմագոյն վարքագիծ....Այս մասին կ'արժէ յիշատակել Միքայէլ Նալպանտեանի խօսքերը. «Նոքա այրութիւն ցոյց տուեցին իւրեանց կերպարանքի տակ եւ երբեք չկամեցան, որ նայէին նոցա վերա որպէս մի խաղալիք կամ որպէս մի հագնուած զուգուած պաճուճապատանի վերա: Տէրութիւնը կը բաղկանայ ընտանիքներէ»:

Մեր պատմութեան մէջ, յատուկ ուշադրութեան է արժանի «Սիւնեաց աշխարհի զարդը» Փառանձեմը, որ գահակալեր է մեր պատմութեան ծանրագոյն մէկ ժամանակաշրջանին, երբ կէս դար առաջ քրիստոնէութիւնը որպէս պետական կրօն ընդունած մեր երկիրը կ'ապրէր ճգնաժամային պահեր: Իր ամուսնոյն սպանութենէն ետք, հայոց թագուհի Փառանձեմը կը ստանձնէ իր երկրի ու ազգի պատասխանատուութիւնը բարձր արժանապատուութեամբ, իր անձին մէջ մարմնաւորելով հայ կնոջ հայրենասիրութիւնը, վեհութիւնը, հզօրութիւնը, ինչպէս նաեւ՝ գեղեցկութիւնն ու նրբութիւնը:

Այլ նշանաւոր Սիւնեաց աշխարհի դուստր էր Կատրանիտէն, որ յայտնի դարձաւ իր բարերարութեամբ: Ան Վասակ Ա թագաւորի դուստրն էր և Գագիկ Ա Բագրատունիի կինը: Ծնած ու ապրած է 10-11-րդ դարերուն: Իր նախաձեռնութեամբ եւ հովանաւորութեամբ կառուցուեր են բազմաթիւ եկեղեցիներ, որոնց լուսապսակն է Անիի Մայր տաճարը:

Աւարայրէն մինչեւ 19-րդ դարի հայ ազգային-ազատագրական շարժումը, մինչեւ Սարդարապատն ու Արցախեան շարժումը, անուրանալի է եղած հայ կնոջ դերակատարութիւնը, որպէս բուռն ջատագովը, սրտեռանդն մասնակիցը, նոյնիսկ զէն ի ձեռին մասնակիցը հայ ազգային-ազատագրական շարժումներուն:

Յիշատակենք յատկապէս 19-րդ դարի ազգային զարթօնքի աշխոյժ մասնակից հայուհիները՝ Զապէլ Եսայեան, Սրբուհի Տիւսաբ, Զապէլ Ասատուր, Արշակուհի Թէոդիկ եւ ուրիշներ որոնք ձեռնարկեցին հայկական գաւառներու մէջ հայ օրիորդաց դպրոցներ բանալու ազգանուէր ու ազգակերտ գործին, կրթելու համար «Ազգի սիրտը» համարուող, ապագայ հայ կինը, որուն ջամբած դաստիարակութենէն կախեալ են, գերազանցօրէն, ազգի ընթացքն ու յետագայ ճակատագիրը....

Ազգային-ազատագրութեան վսեմ առաքեալ մը կարելի է համարել, մասնաւորաբար, մեծ գրող, մտաւորական, ազգային-հասարակական գործիչ Զապէլ Եսայեանը, որ 1909 թուականի Ատանայի ջարդերէն ետք, կ'որոշէ մարդկութեան փոխանցել կատարուած անպատմելի Եղեռնը եւ իր «Աւերակներուն մէջ» անմահ երկին մէջ, ականատեսի վկայութեամբ կ'արձանագրէ Կիլիկիոյ աղէտը: Ահա քանի մը տողեր, որոնք կ'արտայայտեն իր ապրած մղձաւանջը, այլեւ վերածնունդի անխախտ հաւատքն ու ոգին.

«Բո՛ւն թշնամին, խաւարի ոգին, դարաւոր ախոյեանը մեր Արիականի լուսատենչ եւ խաղաղաւէտ ձգտումներուն,....դատապարտուած էր անկարող դառնալու մեր յարաբողբոջ կենսականութեան դէմ: Ու այս զգացումը կը սաւառնէր բոլոր աւերակներուն վրայ. կ'արտացոլար նահատակներու մոխիրներէն, ուրուականային եւ մոլար երեւոյթներէն այրիներուն, կը ճաճանչէր որբերու աչքերուն մէջ, եւ անիկա կար մանկական հոգիներու անգիտակցութեան խորը, ինչպէս կոտորուած ու եղծուած համայնքի մը մնացորդներուն հոգեբանութեան մէջ...Ու ասիկա ցեղին վրէժն էր...»:
Այս նոյն ոգին էր որ պիտի ճաճանչէր Եղեռնի գեհենային օրերուն, երբ Տէր Զօրի շէկ աւազներուն վրայ, հայ մամիկը իր կմախքացած մատներով պիտի դրոշմէր Այբ-Բեն-Գիմը որպէս ազգի փրկութեան բանալի մատղաշ հոգիներուն....
Նոյն ոգին այսօր ալ կը ճաճանչէ հայոց բանակի զինուորներու առիւծածին մայրերուն մէջ, որոնք իրենց ամէնէն թանկը կը նուիրաբերեն հայրենեաց հողի պաշտպանութեան բագինին....Նոյն ոգին կը ճաճանչէ հայրենիքէն հեռու ապրող հայ մայրերուն մէջ, որոնք հայրենասիրութեան ոգին կը ներարկեն որդւոց-որդի իրենց կաթին հետ միատեղ...հայրենիքէն հեռու, օտար ափերու վրայ...

Ազգի եւ հայրենիքի յարատեւումը, նոյնիսկ զարթօնքը կամ վերածնունդը այսօր ալ հայ մայրէն է կախեալ գերազանցօրէն....Եթէ ան կարենայ ճիշդ դաստիարակել իր զաւակները, զանոնք ներշնչելով խիզախութեան, վեհանձնութեան, ազնուութեան, արդարամտութեան, ազատութեան, աշխատասիրութեան, հայրենասիրութեան առաքինութիւններով, բարոյական, հոգեւոր տեսլականով՝ իր անձնական օրինակովը, առաջին հերթին...Եթէ կարենայ ան կուլ չերթալ օտարամոլութեան, քաղքենիութեան, հաճոյամոլութեան, ցուցամոլութեան ախտերու ահեղ հոսանքին....Եթէ կարենայ ճիշդ զանազանել մնայունը՝ գնայունէն, ցորենի հատիկը՝ յարդէն եւ մոլախոտէն....Եթէ կարենայ ազգային-հոգեւոր-մարդկայնական իրաւ արժէքներով սնանել մատղաշ հոգիները...Քանզի միշտ ալ ազգն ու հայրենիքը կը սկսին ընտանիքէն, որուն հիմքերու հիմքը հայ կինն է:
Այստեղ անգամ մը եւս լուսարձակի տակ կու գայ հայուհիներու բարձրորակ կրթութեան անհրաժեշտութիւնը, որուն անդրադարձած է Մխիթար Գոշ դեռեւս 12-րդ դարուն, արձանագրելով՝ «Կրթուած կանայք հասարակութեան համար գանձ են»: Իսկ կրթութեան յատուկ մէկ բնագաւառին անդրադարձած է անուանի մանկավարժ Պօղոս Գէորգեան, շեշտելով ծնողագիտութեան էական կարեւորութիւնը, արձանագրելով՝ «Ըլլաս ծնող, ուսուցիչ թէ դաստիարակ, դաստիարակեա՛ զանձն քո»...

Բայց հայ կինը ներկայիս՝ իր մասնագիտութեան համահունչ, գործօն մասնակցութիւն բերելու է նաեւ հայ կեանքի ազգային-պետական, տնտեսաքաղաքական, դատաիրաւական, կրթամշակութային, ընկերային եւ բոլոր ոլորտներէն ներս՝ որոշում կայացնող դիրքերու վրայ....քանզի ըստ իս, ան կրնայ ի բնէ տրուած մայրական բնազդով, արթուն խիղճով եւ զգայնութեամբ առաւել արդարութիւն բերել՝ կոպիտ ուժի ցուցադրութեամբ արբեցած հասարակութեան վերին խաւին մօտ....առաւել խղճամտութիւն՝ հոն ուր զանգուածներու իրաւունքները կը կոխկռտուին շարունակաբար....առաւել զգայնութիւն եւ մարդկայնութիւն՝ հոն ուր մարդկային իրաւունքը լոկ շրթունքի մարզանք է եւ ուրիշ ոչինչ....առաւել ազատութիւն՝ տարբեր բռնութեանց թաթին տակ տրոհուող բազմութեանց...եւ էապէս սատարել իսկապէս ազատ, արդար, արժանապատիւ հաւաքականութեան մը կազմաւորումին... Մայր հայրենիքէն ներս, թէ Սփիւռքի տարածքին:

Իր սիրտին մէջ հայրենասիրութեան եւ մարդասիրութեան կայծը կրող հայ կինը վստահաբար կրնայ յեղաշրջող բարերար տարր մը դառնալ ազգին ու հայրենիքին համար՝ ոչ միայն որպէս տիպար մայր, այլեւ որպէս ազգի ու հայրենիքի ազատագրութեան եւ յառաջդիմութեան ռահվիրայ:

ԵՐԱՆ ԳՈՒՅՈՒՄՃԵԱՆ