Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (68) Ապրիլ 2017

Յօդուածներ

Նուարդ ՄատոյեանՏարագճեանի «Հայապատում» Գրքի Մասին

antsoutarts1aՕրերս Կարպիս Լ. Նազարեան հիմնադրամը լոյս է ընծայել սփիւռքահայ տաղանդաւոր գիտնական եւ հրապարակագիր Նուարդ ՄատոյեանՏարագճեանի «Հայապատում. Պատմութիւն եւ Իրականութիւն» գիրքը (Պէյրութ, 2016, 455 էջ):
«Հայապատում»ը ընդգրկում է 19912014 թթ. ընթացքում հեղինակի կողմից` հիմնականում «Զարթօնք» օրաթերթում սփիւռքահայ այլ լրատուամիջոցների էջերում հրապարակուած 45 պատմահրապարակախօսական յօդուածներ, որոնք լուսաբանում են 19րդ եւ 20րդ դարերի հայ ժողովրդի պատմութեան կարեւոր եղելութիւններն ու իրադարձութիւնները: Ներկայ հատորը, ինչպէս նշում է հեղինակն իր «երկու խօսք»ում, ներկայացւում է ընթերցողին «իբրեւ պահանջատիրական իրագործում պատշաճը մատուցելու Հայոց Ցեղասպանութեան 100րդ տարելիցին»: «Պատմութեան քառուղիներով» խորագրի ներքոյ զետեղուած յօդուածներում հեղինակն անդրադառնում է հայ ժողովրդի ծագմանը, անցած ճանապարհին, հայկական քաղաքակրթութեանը, Թուրքիայում մնացած հայի հետքին եւ ժառանգութեանը, քրիստոնէութեան ընդունման նշանակութեանը, ազգային գաղափարախօսութեան եւ քաղաքական մըտքի զարգացման պատմութեան եւ այժմու խնդիրներին:
Նուարդ ՄատոյեանՏարագճեան գալիս է այն եզրակացութեան, որ թէեւ հայերը դարեր շարունակ զրկուած են եղել քաղաքական անկախութիւնից, սակայն նրանք երբեւիցէ չեն ենթարկուել նուաճողներին (էջ 15): Նա համարում է քրիստոնէութիւնը այն բարոյական ուժը, որով հայ ժողովուրդը կարողացել է դիմակայել օտար արշաւանքները (էջ 16): Հեղինակի համաձայն, ո՛չ հռոմի, ո՛չ էլ Բիւզանդիայի կայսրերն իրենց անհեռատես քաղաքականութեան պատճառաւ չհասկացան Հայաստանի աշխարհագրական դիրքի նշանակութիւնն ու խորտակեցին հայոց պետականութեան ուժը, հնարաւորութիւն տալով արեւելքից եկած «բարբարոս» ժողովուրդներին անարգել շարժուել արեւմուտք (էջ 16):
Միաժամանակ ըստ Նուարդ ՄատոյեանՏարագճեանի կարծիքի պատմութեան իրողութիւնները բացայայտում են հայութեան ամենավնասաբեր հիւանդութիւնը` «անմիաբանութիւնը»: Կարելի է լիովին համաձայնել հեղինակի այն տեսակէտի հետ, որ հայը կորցրեց իր պետականութիւնը, առաջնորդուելով «նախապաշարումներով եւ թիւրիմացութիւններով», գերադասելով անձնական շահը, փառքն ու պատիւը, ողբալով իր կորուստներն ու միշտ օտարին վերագրելով իր ողբերգութիւնների պատճառները: Եւ այս սովորութիւնն այնքան արմատացաւ հայերի մէջ, շարունակում է հեղինակը, որ քաղաքական կեանքից զրկուած հայ ժողովուրդը հեռու մնաց պետական մտածողութիւնից, չկարողացաւ ձեւակերպել ազգային գաղափարախօսութիւն եւ ինքնուրոյն քաղաքական ուղեգիծ (Էջ 36, 39): Այդ հիւանդութեան դարմանումը հեղինակը տեսնում է քաղաքական առաջդիմութիւն, առողջ գաղափարախօսութիւն եւ պատասխանատուութիւն դրսեւորելու մէջ (Էջ 3637): Անցեալի պատմական դառն փորձը, նշում է նա, մեզնից պահանջում է ունենալ զգօն եւ պատասխանատու համազգային կեցուածք, առարկայական մօտեցում` իրականութեան իսկական պատկերը տեսնելու եւ նոր ծուղակների մէջ չգահավիժելու համար (Էջ 49):
«Հայ քաղաքական միտքը պատմութեան քառուղիներով» յօդուածում հեղինակը, քննական վերլուծութեան ենթարկելով անցեալի պատմութիւնն ու բնաջնջման պատճառները, արտաքին աշխարհից պարտադրուող բարեփոխումների էութիւնն ու ազգային մտածելակերպը, Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտութիւնն ու Հայաստանի քաղաքական վիճակը, գալիս է այն եզրայանգման, որ մեր ապագան միաձոյլ քաղաքականութեան ուժի մէջ է (Էջ 49):
«Վերագնահատում պատմութեան փաստերու» խորագրի ներքոյ զետեղուած յօդուածներում Նուարդ ՄատոյեանՏարագճեանը 1990ականների եւ 2000ականների բարձունքից, Հայաստանի անկախ պետականութեան, Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտութեան եւ աշխարհաքաղաքական պայմաններում նորովի է մեկնաբանում եւ գնահատում հայ ժողովրդի ազգային ազատագրական պայքարի շրջանի իրադարձութիւնները, 1918թ. մայիսեան ճակատագրական հերոսամարտերը, Սեւրի դաշնագիրը, Հայաստանի առաջին հանրապետութեան շրջանը, հայ ազատագրական պայքարի հերոսների` Մկրտիչ Խրիմեանի, Անդրանիկ Օզանեանի, Գարեգին Նժդեհի հայեացքներն ու գործելակերպը:
1992 թ. գրուած իր յօդուածներից մէկում Նուարդ ՄատոյեանՏարագճեանը համոզուած կերպով գրում է, որ հայ ժողովրդի նորագոյն անցեալի վերագնահատումն անհրաժեշտ է յատկապէս այս օրերին, երբ հայրենի իրականութեան մէջ տեղի ունեցող արագընթաց եւ անսպասելի քաղաքականհասարակական իրադարձութիւնները, յեղաշրջումների համազօր փոփոխութիւնները, անցումային բարդ իրավիճակը խիստ զգալի են դարձնում ազգային քաղաքականութեան իրատես քննութիւն կատարելու հրամայականը: Հեղինակն անմիջապէս բացատրում է ընթերցողին վերագնահատման իմաստը.
«Մեր գաղափարական տարակարծութիւնները կամ հակառակութիւնները որքան ալ անհաշտ ըլլան, պէտք է անաչառ եւ իրատես արդարամտութեամբ մօտենալ հարցերուն, անցեալին տեղի ունեցած դէպքերուն», «որպէսզի ազգային առողջ գիտակցութեամբ դաստիարակուին գալիք սերունդները, որոնք կանգնած են ճանապարհներու եւ նոր հորիզոններու առջեւ» (Էջ 66):
Խօսելով Հայաստանի պատմութեան հանրապետական շրջանի` առաջին, երկրորդ եւ երրորդ հանրապետութիւնների մասին, Նուարդ ՄատոյեանՏարագճեանը գնահատում է այդ փուլը, որպէս մէկ ամբողջութիւն: Հեղինակը համարում է, որ հայ ժողովուրդը նուաճել է իր ապրելու իրաւունքը Սարդարապատի հերոսամարտի շնորհիւ:
Հատորի «Եղեռնապատում» բաժինը ամէնից ծաւալունն է: Ան ընդգրկում է քսան յօդուածներ, որոնք լուսաբանում եւ քննարկում են թուրքերի կողմից Կոստանդնուպոլսի գրաւմանը, Կոստանդնուպոլսի Հայոց պատրիարքարանի պատմութեանը, Հայկական հարցին, հայթուրքական յարաբերութիւնների, երիտթուրքերի դատավարութեանը, քեմալական շարժմանը, հայթուրքական երկխօսութեանը, պահանջատիրութեանը, Հայոց Ցեղասպանութեանը, ՀայաստանՍփիւռք յարաբերութիւններին, Թուրքիայի անցեալի եւ ներկայիս քաղաքականութեանը, Հայոց Ցեղասպանութեան 100ամեակին վերաբերող խնդիրներ: Դեռեւս 1991 թ. վերլուծելով` նորանկախ Հայաստանի Հանրապետութեան դերակատարութեան Հայոց Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման հարցում, Նուարդ ՄատոյեանՏարագճեանը գրում է, որ «այն ատեն, երբ ծանրանայ Հայաստանի քաղաքական կշիռը, Հայ Դատը կրնայ յառաջդիմել, եւ իր բարւոք լուծումը գտնել» (Էջ 307):
Հեղինակի բոլոր յօդուածներում կարմիր թելի պէս անցնում է միասնական լինելու, Հայաստանի Հանրապետութեան շուրջը համախմբուելու եւ կազմակերպուած աշխատելու գաղափարը` «վերանորոգ ուխտով միաբանինք, կազմակերպուինք եւ չյուսահատինք մինչեւ մեր ուժին վերջին կաթիլը…» (Էջ 314):
Շատ կարեւոր են Նուարդ ՄատոյեանՏարագճեանի պատգամները Հայոց Ցեղասպանութեան 100ամեակին նուիրուած հրապարակումներում:
«Հայ եւ օտար ուսումնասիրողներ Հայ Դատի» խորագրի տակ ներկայացուած հրապարակումներից ուշագրաւ է «Հայոց Ցեղասպանութիւնը օտար ուսումնասիրողներու գնահատմամբ» յօդուածը, ուր հեղինակը քննարկում է Յովհաննէս Լէփսիուսի, Ֆրիտեոֆ Նանսէնի, Ֆայէզ էլ Ղուսէյնի, Անատոլ Ֆրանսի, Անտուան Մէյէյի, Անրի Բարբիի, Թեսսա Հոֆմանի եւ այլոց գործունէութիւնն ու հետազօտութիւնները, նրանց դերն ու նշանակութիւնը երիտթուրքական իշխանութիւնների կողմից իրագործուած յանցագործութիւնների լուսաբանման եւ դատապարտման, արեւմտահայութեանը օգնութեան ձեռք մեկնելու գործում:
Նուարդ ՄատոյեանՏարագճեանի գրական գործունէութեան կարեւոր մաս են կազմում Հայկական հարցի եւ Հայոց Ցեղասպանութեան պատմութեանը նուիրուած աշխատութիւնների վերաբերեալ նրա գրախօսականները: Կարեւոր են եւ ուշագրաւ նրա հրապարակումները Թեսսա Հոֆմանի, Թաներ Աքչամի, Ագապի Նասիպեանի, Ճոն Կիրակոսեանի, Արման Կիրակոսեանի, Ռուբէն Պօղոսեանի, Պուրհան Հաննա Էլիայի, Քեմալ Եալչինի եւ այլոց աշխատութիւնների եւ գործունէութեան մասին:
Նուարդ ՄատոյեանՏարագճեանի «Հայապատում» աշխատութիւնը կարեւոր ներդրում է հայ ժողովուրդի ազգայինազատագրական պայքարի, ազգային գաղափարախօսութեան, Հայկական հարցի եւ Հայոց Ցեղասպանութեան պատմութեան ներկայացման, լուսաբանման եւ գիտական ուսումնասիրութեան գործում: Հեղինակի հրապարակումների առանձնայատկութիւնը կայանում է նրանում, որ ուղղուած լինելով սփիւռքահայ ընթերցողների լայն շրջանակին, նրանք ունեն հրապարակախօսական բնոյթ, սակայն իրենց բովանդակութեամբ խորը գիտական են, հիմնուած բազմապիսի աղբիւրների եւ գրականութեան վրայ: Գրքին գիտական բարձր որակ են տալիս նաեւ հարուստ ծանօթագրութիւններն ու օգտագործուած գրականութեան ցանկը:
Արման Կիրակոսեան
Պատմական Գիտութիւնների Դոկտոր, Փրոֆեսոր
Վիեննա