Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (68) Ապրիլ 2017

Հարցազրոյց

Գերտէրութիւնները մշակութային պատերազմ են յայտարարել, որտեղ մենք տանուլ ենք տալիս

Սառա Պետրոսեան

antsoutarts1aՀԲեմադրող-ռեժիսոր, նկարիչ, սցենարիստ Սուքիաս Թորոսեանը հայկական մշակոյթի հետքերն է փնտռում աշխարհի տարբեր թանգարաններում: Facebook սոցիալական ցանցի իր էջում նա ներկայացնում է արտասահմանեան յայտնի թանգարաններում ցուցադրուող անտիկ մշակոյթի նմուշներ, երբեմն՝ հաստատապէս պնդելով դրանց հայկական ծագումը, երբեմն՝ ակնյայտ իրողութիւններին կասկածելով՝ այլոց հնարաւորութիւն է տալիս մասնագիտօրէն հիմնաւորել կամ ժխտել դրանց ինքնութիւնը:

- Մարդը պէտք է կասկածի, որ կարողանայ ստեղծագործել, դա պայքարի ձեւ է: Հիմա բոլորն աշխատում են իրենց ազգային ծագումն աւելի վաղ ժամանակաշրջանի վերագրել, յատկապէս գերտէրութիւնները, այդ թւում նաեւ ռուսները: Հրեաներն այս առումով սկսել են տարածուել եւ ասում են` մենք Արարատեան դաշտավայրից ենք եկել: Վրաստանում հնագիտական պեղումներն ամերիկացիներն են ֆինանսաւորում եւ պարզուեց, որ վրացիները 5000 տարուայ գրեր ունեն, հիմա ինչ գտնում են` ասում են, թէ կախեթական է: Սա կեղտոտ քաղաքականութիւն է: Իմանալով, որ կողքը հայերն են եւ ամէն ինչ այստեղից է գնացել, նրանք խեղաթիւրում են ամէն ինչ՝ հայկական հետքը ջնջելու համար: Իսկ երբ մի բան գրւում է, յետոյ շատ դժուար է փոխելը:
Տպաւորութիւնն այնպիսին է, որ կարծես պատմութիւնը ջնջում են` նորից սկսելու համար: Արեւելքում ծաւալուած պատերազմը շատ մեծ օգուտ տուեց «սեւ հնագէտներին». Իրաքի թանգարանները գրեթէ վերացրին, Սիրիան թալանուեց, քանդուեց, Աֆղանստանում արդէն ոչինչ չկայ: Չեմ ասում, թէ պետականօրէն է խրախուսւում, բայց այդ խմբաւորումներին ֆինանսաւորում են` յատուկ թանգարանները մաքրելու համար, որտեղ պատմական շերտեր կան: Դա պատահական չի կարող լինել: Հին շերտը ձգւում է դէպի Պարսկաստան եւ հիմա աչքները դրան է: Նրանք լուրիստանեան մշակոյթ ունեն, 10 000 տարուայ քաղաքակրթութիւն ունեն: Կովկասի պատմութիւնը 12 000 տարեկան է, իսկ հրէականն ինչքան էլ ձգում են` 5000 տարուց չի անցնում:
Սա մշակութային պատերազմ է, որտեղ մենք տանուլ ենք տալիս, նախ` մեր մէջ ենք պարտւում, ապա` դրսում: Վաղը եթէ ասենք` սա մերն է, ասելու են` պատմականօրէն հիմնաւորէք:
- Հայերն ամենահին ազգերից են, եւ հայկական մշակոյթի վաղեմութիւնն ընդունում են բոլորը: Այս չյայտարարուած մշակութային պատերազմը կարո՞ղ է կասկածի տակ դնել մեր ինքնութիւնը:
- Շատ յաճախ արտասահմանեան թանգարաններում հայկական ծագման ինչ-որ նմուշ է ցուցադրուած եւ տակը գրուած է` աքեմենեան: Սրա տակ կարելի է նկատի ունենալ Պարսկաստանը, Աֆղանստանը, Հնդկաստանը, մինչեւ Կովկասեան լեռները աքեմենեան էր: Երկար քչփորելուց յետոյ պարզում եմ, որ դա Երզնկայում է գտնուել: Երզնկան եկեղեցի, թատրոն է ունեցել, Անահիտի մեհեանն է եղել այնտեղ եւ այլն: Ճապոնիայում ուրարտական շրջանի դիմակներ են ցուցադրւում եւ հիմա գոնէ կարող ենք ասել, որ Ճապոնիայի այսինչ թանգարանում են ցուցադրւում: Փաստ է, որ դրանք յայտնաբերուել են Երզնկայում, որտեղ մենք 3000-4000 տարի առաջ թատրոն ենք ունեցել: Աճուրդներից մէկում 6000 տարուայ առիւծի արձան էր վաճառւում, որն աշխարհի ամենաթանկ առիւծն էր եւ վաճառուեց 60 մլն դոլարով: Դա հաստատ հայկական էր, բայց գրուած էր Հիւսիսային Իրան, Ուրմիա լճի մօտակայքից: Պիտի պարզել, թէ որտեղից է ծագում, որպէսզի իմանաս, թէ ինչի է ծառայել այն: Սա ինձ հետաքրքրում է, եւ կիսւում եմ միւսների հետ:
Մենք շատ հարուստ ոսկերչական արուեստ ունենք, բայց ամենաքիչը մեզ մօտ է ցուցադրւում ոսկեղէնը: Այլ երկրների թանգարաններում ցուցադրւում է, բայց ներկայացւում է որպէս սկիւթական ոսկի: Տրամաբանական չէ, որ քոչուորը մանր, նրբին նախշերով ոսկերչութիւն ունենայ: Այդպիսի ոսկերչութիւն ունենալու համար քաղաքաշինութիւն պէտք է ունենաս, առնուազն 10 սերունդ քաղաքաբնակ պէտք է լինի: 1915 թ.-ին ամբողջը, յատկապէս մշակոյթը խլեցին մեզնից: Մենք չենք ոչնչացրել մեր ստեղծած մշակոյթը, մենք տեղափոխել ենք: Կան բաներ, որ չեն կարող ոչնչանալ: Թագաւորութիւն ենք ունեցել, բայց այսօր ոչ մի թագ չունենք ցուցադրուած, բոլորը տարել են: Թագն էլ կայ, գահն էլ կայ, պէտք է գտնել դրանց հետքերը, անհնարին բան չկայ: Թուրքիայի օրէնքները շատ խիստ են, բայց նրանք պեղումներ կատարում են երկրի արեւմտեան հատուածում, իսկ արեւելեան հատուածում քրդերն ինչքան եկեղեցի կայ` քանդում են, ոսկի են փնտռում: Մենք այնտեղ շատ-շատ մեծ հարստութիւն ունենք, որն աւերւում է, հանում են ու արտահանում: Քանի անգամ Թուրքիայում են բռնել, Ռումինիայի սահմանն անցկացնելիս, Յունաստանի սահմանին:
- Ինչո՞ւ որոշեցիք հայկական մշակութային արժէքների փնտռտուք սկսել աշխարհով մէկ: Առանձին անհատի որոնումները կարո՞ղ են փոխարինել երկրի մշակութային քաղաքականութեանը:
- Ես գեղարուեստի ինստիտուտի դիզայնի բաժնի ուսանող էի, եւ այդ ժամանակ Տիգրան Լեւոնեանն օպերայում Արշակ 2-րդ էր պատրաստւում բեմադրել: Ինձ առաջարկեց դեկորացիաները պատրաստել, շորերը ձեւաւորել: Սկսեցի ժամանակաշրջանն ուսումնասիրել եւ տեսայ, որ ոչ մի նմուշ չկայ, յետոյ, երբ սկսում ես խորանալ, տեսնում ես, որ ինչ-որ տեղ մի բան կայ: Այն ժամանակ հասկացայ, որ մշակոյթի մէջ չես կարող մի բան անել, եթէ հիմքերը չունես, եթէ քո մշակոյթը կապում ես միայն խաչքար, նուռ, դուդուկ ու նման բաների հետ, կործանւում ես: Դուդուկն ընդամէնը մի էլեմենտն է, մենք ջութակ ենք ունեցել, որը Դուինի ապակու վրայ պատկերուած է, բայց դա էլ չեմ կարողանում գտնել: Լիսիցեանի, Ցիցիլեանի հրատարակութիւններում յիշատակւում է այդ մասին: Նրանց գրքերում գրւում է, որ Դուինի սափորի վրայ պատկերուած է ջութակը: Նարեկացին է ջութակ նուագել: Այսինքն, այդ գործիքը հնուց ունեցել ենք, եթէ ջութակը եղել է քո գործիքը, ինչպէ՞ս կարող է այն հիմա հրէական ժողովրդական գործիք համարուել:
Բայց տարօրինակն այն է, որ ոչ միայն ուրիշներն են ձգտում սեփականացնել մեր մշակոյթը, այլեւ մենք ենք հրաժարւում դրանից: Շախմատի հայրենիք համարուող Հնդկաստանում հնդիկները գրում են, որ ռաջաները շախմատը բերել են Վանի շրջանից: Սա էլ հո մենք չենք ասում, հնդիկներն են ասում: Նրանք ասում են` մեր բարձր դասը հայերն են եղել, որոնք գիր ու գրականութիւն են բերել այստեղ: Աշխարհը չի ընդունում այդ, մերոնք էլ չեն ընդունում: Ոսկորի վրայ փորուած շախմատի ֆիգուրները նոյնն են, ինչ Վանի թագաւորութեան շրջանում են եղել: Ես գտայ ամենահին շախմատը եւ դրեցի իմ էջում, այս ինֆորմացիայի կողքին ցուցադրեցի նաեւ մանրանկարչութիւնը, որտեղ շախմատն էր պատկերուած: Գուցէ ես սխալւում եմ, բայց դա էլ է ճանապարհ ճշմարտութեանը հասնելու համար:
- Մեր հնագոյն մշակութային արժէքները, որոնք մեր պատմութեան լիիրաւ փաստական վկայութիւններն են, այսօր էլ Հայաստանից անարգել ցրիւ են տրւում աշխարհով մէկ: Ոչ ոք մտահոգուած չէ, որ այլ ազգութիւնները դրանց հիման վրայ այսօր էլ շարունակում են սեփական պատմութիւնը հիւսել:
- 1983-84 թուականներին, երբ աշխատում էի Սարդարապատի թանգարանում, եթէ չէինք կարողանում գնել, գոնէ գրանցում էինք, որ այս գորգն այսինչի տանն է: Խնդրում էինք, որ չվաճառեն, կամ պետութիւնը թոյլատրում էր փոխանակում կատարել՝ հինը վերցնում էինք, դիմացը կրկնակի չափերի նոր գորգ էինք տալիս (այն ժամանակ կար «Էրեբունի» գորգերի գործարանը): Այդ տարիներին այնքան շատ գորգ էր հավաքուել թանգարանում, որ գորգերի թանգարան հիմնելու պահանջ կար, ես էլ նուիրեցի Երզնկայից բերուած մեր ընտանեկան գորգը: 1984 թ.-ին գորգերի թանգարանի նախագիծն արուած էր, բայց Խորհրդային միութեան փլուզումից յետոյ ամէն ինչ մոռացուեց: Ադրբեջանն ամէն քաղաքում գորգերի թանգարան ունի, իսկ մենք չունենք, պատկերացնո՞ւմ էք: Ինչպէ՞ս պէտք է ասենք, որ գորգագործութիւն ունենք, եթէ մի տեղ չենք ցուցադրում: Այն ժամանակ լաւ մասնագէտներ կային, որոնք շրջում էին Հայաստանով մէկ, գրանցում էին արժեքաւոր հնութիւները: Թանգարանային նմուշները հիմնականում նուիրատւության հիման վրայ էին համալրւում, գումար չունէին գնելու համար: Սփիւռքահայերն էին աճուրդներում գնում ու նուիրում Հայաստանին, նրանց մօտ այդ ցանկութիւնը մեծ է, բայց այստեղ պահպանել է պէտք դրանք:
Դպրոցական տարիներին ուսուցիչներս պատմում էին մեր ունեցած կտաւների մասին, դրանք ապացուցում էին, որ կտաւի վրայ նկարչութիւնը հայկական ծագում ունի: Հետագայում դրանք գողացան պատկերասրահներից: Ոստիկանութիւնն առանձնապէս հետաքրքրուած չէ մշակութային արժէքների կորստով: Վերջին տարիներին Հրազդանի թանգարանը թալանեցին, նկարիչների միութիւնից նկարներ անհետացան եւ այլն: Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ Օրբելիները Էրմիտաժի հաւաքածուն բաժանեցին հանրապետութիւններին, յետոյ վերադարձրին Սանկտ-Պետերբուրգ, բայց բաւականին շատ բաներ թողեցին Հայաստանին: Օպերայում կար 15-16-րդ դարերի գերմանական, իտալական կահոյք: Խորհրդային տարիներից սկսած, ամէն անգամ, երբ օպերայում վերանորոգում էր արւում, յետոյ ինչ-որ բաներ անհետանում էին՝ կտաւներ, մարմարեայ սեղաններ, սպասք եւ այլն: Բարոկկօ ոճի ներկայացումներում դրանք օգտագործւում էին, իսկ հիմա պատուիրելու համար մի քանի հազար դոլար պէտք է վճարեն, որ նմանակը պատրաստեն:
Լուսանակարը` Սուքիաս Թորոսեանի Facebook-ի էջից