Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (67) Մարտ 2017

Հարցազրոյց

Սիսի Կաթողիկոսարանի Պահանջքով Հայ Դատը Կը Մտնէ Իրաւական Մարզ

antsoutarts1aԹուրքիոյ դէմ՝ Սիսի պատմական կաթողիկոսարանի վերադարձի պահանջքով, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան բացած դատին մասին անցնող երեք տարիներուն ընթացքին, զանազան առիթներով թէ՛ վեհափառ հայրապետը եւ թէ կաթողիկոսարանի տեղեկատուութեան գրասենեակը որոշ տեղեկութիւններ փոխանցեցին մեր ժողովուրդի զաւակներուն: Հիմա որ 6 Դեկտեմբեր 2016ին թղթածրարը Եւրոպայի Մարդկային իրաւանց դատարան յանձնուած է, վեհափառ հայրապետին թելադրանքով դատի թղթածրարի պատրաստութեան յանձնախումբի անդամներէն դոկտ. Նորա Պայրագտարեան-Գապաքեան ներկայ հարցազրոյցը ունեցաւ կաթողիկոսարանի «Հասկ» պաշտօնաթերթին հետ, անհրաժեշտ տեղեկութիւնները ու լուսաբանութիւնները համապարփակ կերպով ներկայացնելու մեր ժողովուրդին: Դոկտ. Պայրագտարեան-Գապաքեան միջազգային օրէնքի դասախօս է Լիբանանեան համալսարանին մէջ:

«ՀԱՍԿ».- Ինչպէ՞ս սկսաւ Սիսի պատմական կաթողիկոսարանի վերադարձի պահանջքի գծով Թուիրքիոյ դէմ դատ բանալու գաղափարը:
ՆՈՐԱ ԳԱՊԱՔԵԱՆ.- Հայոց Ցեղասպանութեան 100ամեակին առիթով, Արամ Ա. կաթողիկոս որոշեց Հայ Դատի պահանջատիրութիւնը փոխադրել իրաւական դաշտ: Բնականաբար սա դիւրին քայլ մը չէր: Վեհափառ հայրապետը առիթով մը կ՛ըսէր թէ՝ «ցեղասպանութենէն 100 տարիներ յետոյ ի՞նչ ըրիք պիտի ըսէ պատմութիւնը: Հետեւաբար անհրաժեշտ է մեր դատը նոր հորիզոններու առջեւ բանալ՝ զայն իրաւական դաշտ առաջնորդելով»: Այս հեռանկարով, վեհափառ հայրապետը նամակ յղեց Թուրքիոյ նախագահ Էրտողանին (Օգոստոս 2011) եւ ապա երկու վեհափառ հայրապետները միասնաբար նամակ գրեցին (Ապրիլ 2013) Էրտողանին, պահանջելով մեր եկեղեցապատկան կալուածներու վերադարձը: Երկու նամակները մնացին անպատասխան: Նոյն առաջադրանքով, 2012ի Փետրուարին վեհափառ հայրապետին նախաձեռնութեամբ Անթիլիասի մէջ տեղի ունեցաւ միջազգային խորհրդաժողով մը՝ Հայոց Ցեղասպանութիւնը՝ ճանաչումէ հատուցում (The Armenian Genocide: from Recognition to Reparation) թեմայով, որուն իրենց մասնակցութիւնը բերին աւելի քան երեսունհինգ միջազգային օրէնքի մասնագէտներ համաշխարհային համբաւ վայելող համալսարաններէ: Իրենց մասնակցութիւնը բերին նաեւ Եուկոսլաւիոյ Միջազգային դատարանի նախկին նախագահ դատաւոր Ֆոսթօ Փոքար եւ Միջազգային արդարադատութեան դատարանի դատաւոր Ճօ Վերհովըն: Հրաւիրուած էր նաեւ ՄԱԿի Մարդկային իրաւանց յանձնախումբի նախագահը, սակայն վերջին ժամուն հրաժարեցաւ մասնակցելէ: Յիշեալ խորհրդաժողովը իւրայատուկ էր իր մասնակցութեան մակարդակով ու քննարկումներով եւ անկիւնադարձ մը հանդիսացաւ դէպի իրաւական դաշտ մեր երթին: Խորհրդաժողովին մասնագիտական բնոյթն ու որակը գնահատուելով Եւրոպայի Միջազգային քրէական օրէնքի պարբերաթերթի International Criminal Law Review-ի (Միջազգային ոճրային օրէնքի պարբերաթերթ) խմբագրութիւնը յատուկ թիւ մը յատկացուց խորհրդաժողովին ներկայացուած նիւթերուն: Վեհափառ հայրապետի որոշումով յիշեալ թիւը (14/2014) առանձին հատորով լոյս տեսաւ կաթողիկոսարանին կողմէ Legal Avenues for Armenian Genocide Reparation (2015) (Հայոց Ցեղասպանութեան հատուցման համար իրաւական ճամբաներ (2015)) զայն աւելի լայն խաւերու մատչելի դարձնելու համար: Խորհրդաժողովը քարոզչական նպատակով կազմակերպուած չէր, այլ կը միտէր առարկայական ու մասնագիտական մօտեցումներով եւ միջազգային թէ թրքական օրէնքներու լոյսին տակ քննարկումը կատարել Հայ Դատի իրաւական գործընթացին, պարզելով՝ կարելիութիւններն ու դժուարութիւնները, ինչպէս նաեւ Թուրքիոյ կողմէ դրուած եւ ժամանակի շրջանցումին կապուած օրինական պատնէշները: Արդարեւ, խորհրդաժողովը մեկնակէտը հանդիսացաւ Սիսի Կաթողիկոսարանի վերադարձի դատական գործընթացին:

«ՀԱՍԿ».- Անթիլիասի մայրավանքին մէջ տեղի ունեցած միջազգային համագումարին մօտեցումը ի՞նչ էր Սիսի կաթողիկոսարանի վերադարձի պահանջքը իրաւական ընթացքի մէջ դնելու նկատմամբ:
ՆՈՐԱ ԳԱՊԱՔԵԱՆ.- Խորհրդաժողովը առաջին հերթին քննարկեց եւ համեմատեց ցեղասպանութեան ճանաչման եւ պահանջատիրութեան իրաւական գործընթացի ուղիները եւ յանգեցաւ այն եզրակացութեան, թէ հարկ է անջատել ճանաչման քաղաքական ուղին՝ անոր իրաւական հետապնդումէն: Ապա խորհրդաժողովը քննարկեց ներկայ Թուրքիոյ պատասխանատուութեան հարցը եւ պատմա-քաղաքական ու իրաւական փաստացի տուեալներով եզրակացուց, թէ ներկայ Թուրքիան ժառանգորդն է Օսմանեան կայսրութեան, եւ պետութեան յաջորդականութեան (state succession) սկզբունքի հիման վրայ, պատասխանատուութիւնը ունի վերացնելու ցեղասպանութեան հետեւանքները: Ապա լայնօրէն քննարկուեցաւ 1948ի ՄԱԿի Ցեղասպանութեան կանխարգիլման ուխտը յարաբերաբար մեր դատին: Հակառակ այն իրողութեան թէ Լեմքինի բառերով «Հայոց Ցեպասպանութիւնը հիմքը կազմած է Ուխտի յառաջացման», այդուհանդերձ, Ուխտը յետադարձի իրաւունքը չունենալով՝ անգործադրելի նկատուեցաւ մեր ցեղասպանութեան պարագային: Խորհրդաժողովը անդրադարձաւ նաեւ Թուրքիոյ կողմէ ստորագրուած միջազգային ուխտերուն ու համաձայնութիւններուն, յատկապէս նպաստաւոր համարելով Լօզանի դաշնագիրի (1923) 37էն մինչեւ 44րդ յօդուածները: Ինչպէս ծանօթ է, Լօզանի դաշնագիրը Թուրքիոյ կողմէ վաւերացուած ըլլալով, անոր գործադրութիւնը պարտաւորիչ կը դառնայ ներկայ թուրք պետութեան համար: Խորհրդաժողովը յատուկ քննարկումի նիւթ դարձուց միջազգային դատարանները ու առանձնաբար քննարկուեցան Միջազգային արդարութեան դատարանը, Միջազգային քրէական դատարանը եւ Եւրոպայի Մարդկային իրաւանց դատարանը, եւ պարզուեցաւ իւրաքանչիւր դատարանի ընձեռած հնարաւորութիւններն ու արգելքները: Խոր քննարկումի նիւթ դարձան բարեկամ երկիրներոու դատարաններուն մօտ դատ բանալու կարելիութիւնները, ինչպէս նաեւ թրքական դատարաններուն մօտ դատական հայց ներկայացնելու հնարաւորութիւններն ու դժուարութիւնները եւ հատուցման այլազան ձեւերն ու պայմանները: Ահա թէ ինչու, ինչպէս շեշտեցի, Անթիլիասի խորհրդաժողովը պատմական նշանակութիւն ունի հայ դատի պատմութեան մէջ:

«ՀԱՍԿ».- Ցեղասպանութենէն ետք եկեղեցապատկան կալուած մը վերադարձնելու պահանջքը փաստօրէն առաջին իրաւական քայլն է: Ինչո՞ւ հարիւր տարի սպասեցինք նման քայլ մը առնելու համար:
ՆՈՐԱ ԳԱՊԱՔԵԱՆ.- Ճիշդ է, Ցեղասպանութենէն ետք եկեղեցապատկան կալուած մը պահանջելը առաջին իրաւական քայլն է. սակայն բոլորիս ծանօթ են յետ-Ցեղասպանութեան տարագրութեան դժուարին պայմանները, որոնք կը ստիպէին հայ ժողովուրդը կեդրոնանալու գաղութային կեանքի կազմակերպչական աշխատանքներու վրայ: Վաթսունական թուականներէն ետք է միայն, որ հայ ժողովուրդը իր եկեղեցիով եւ քաղաքական կազմակերպութիւններով բարձրացուց Հայ Դատի պահանջատիրութեան ջահը, շեշտը դնելով ցեղասպանութեան ճանաչման պահանջին վրայ: Արամ Ա. կաթողիկոս, Եկեղեցիներու համաշխարհային խորհուրդի (ԵՀԽ) ատենապետութեան 15 տարիներու ընթացքին Հայ Դատի պահանջատիրութիւնը ԵՀԽի օրակարգի մնայուն նիւթերէն մէկը դարձուց, իր անձնական կապերով եւ միջազգային բեմերէն ունեցած արտայայտութիւններով ապահովելով եկեղեցական աշխարհի զօրակցութիւնը եւ ցեղասպանութեան ճանաչման նպաստաւոր կեցուածքներ: Բնականաբար կարելի չէ մոռնալ Ֆրանսիս պապին կատարած պատմական յայտարարութիւնը 2015ին: Դարձեալ մեր ժողովուրդի միասնական ոգիին ու հետեւողական աշխատանքին արդիւնքը եղաւ, որ քսանէ աւելի պետութիւններ պաշտօնապէս ճանչցան Հայոց Ցեղասպանութիւնը, յատկապէս 100ամեակի սեմին: Ընդհանուր համոզումը այն էր, թէ Թուրքիոյ կողմէ ճանաչման քայլին պիտի հետեւէր օրինական հետապնդման եւ պահանջատիրական թղթածրարներու արծարծումը: Հոս է որ 2012ի Անթիլիասի միջազգային խորհրդաժողովը իր անկիւնադարձային նշանակութիւնը ստացաւ, երբ օրինական հիմնաւորումներով որոշ իմաստով անջատեց ճանաչման եւ իրաւական հետապնդումի ուղիները, եւ ուղղեց մեզ դէպի իրաւական գործընթաց, առանց սպասելու ճանաչման քաղաքական ուղիի վերջին հանգրուանին, այլ խօսքով, ցեղասպանին կողմէ Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչումին:

«ՀԱՍԿ».- Միջազգային օրէնքը ի՞նչ կ՛ըսէ այս մասին. այլ խօսքով, հարիւր տարիներու հնութիւն ունեցող դատ մը ինչպէ՞ս կարելի է առնչել միջազգային օրէնքի, որ լայն չափով մշակուած է վերջին շուրջ յիսուն տարիներուն:
ՆՈՐԱ ԳԱՊԱՔԵԱՆ.- Միջազգային օրէնքը կայուն իրողութիւն մը չէ, այլ միշտ ենթակայ է մեկնաբանութեան: Առ այդ, միջազգային դատի մը բանաձեւումը կ՛ենթադրէ անոր համապատասխանող օրէնքները որոնել ու անոնց մեկնաբանութիւնը կատարել՝ պատշաճեցնելով անշուշտ, ըստ տրամաբանութեան եւ ըստ հնարաւորութեան, տուեալ դատի պահանջներուն: Միւս կողմէ հարկ է ի մտի ունենալ մեր դատին 100 տարիներու հնութիւնը, թերեւս աւելի ճիշդ է ըսել՝ ժամանցելիութեան խնդիրը, որ մեր առջեւ կանգնող հիմնական դժուարութիւններէն մէկն է:
Արդ, միջազգային օրէնքի ընձեռած հնարաւորութիւններու քննարկումէն ետք, Անթիլիասի խորհրդաժողովի եզրակացութիւնները կարելի է խտացնել երեք հիմնական կէտերու մէջ.
Ա) Սերտել Թուրքիոյ ներքին դատարաններու ընձեռած կարելիութիւնները, նկատի ունենալով անոնց մօտ դատական հայցի գործնական հետապնդման կարելիութիւնները:
Բ) ՄԱԿէն ներս օգտուելով Հայաստանի Հանրապետութեան ներկայութենէն՝ աշխատանք տանիլ Ապահովական ընդհանուր խորհուրդին մօտ, հայցելու Արդարութեան միջազգային դատարանի տեսակէտը՝ ցեղասպանութեան ճանաչման եւ անոր հետեւանքներու քննարկման գծով:
Գ) Եւրոպայի Մարդկային իրաւանց դատարանին մօտ դատ բանալ, հիմնուելով անոր պաշտպանած՝ կալուածի սեփականութեան իրաւունքի վերահաստատումի սկզբունքին վրայ:

«ՀԱՍԿ».- Ի՞նչ ընթացք ունեցաւ դատի պատրաստութիւնը. որո՞նք մասնակցեցան թղթածրարի պատրաստութեան:
ՆՈՐԱ ԳԱՊԱՔԵԱՆ.- Խորհրդաժողովէն անմիջապէս ետք, վեհափառ հայրապետը յառաջացուց մասնագէտներէ կազմուած յանձնախումբ մը: Յանձնախումբին մաս կը կազմէին միջազգային դատերու եւ Եւրոպայի Մարդկային իրաւանց դատարանին մօտ դատերու փաստաբաններ եւ միջազգային օրէնքի դասախօսներ փրոֆ. Փայամ Ախաւան եւ փրոֆ. Թիմ Այքէ, կալուածային ու մարդկային իրաւանց հարցերու փաստաբան՝ Ճէմ Մուրատ Սոֆուօղլու, Հայոց Ցեղասպանութեան մասնագէտ՝ դոկտ. Թանէր Աքչամ, միջազգային ու թրքական օրէնքներու մասնագէտներ ու դասախօսներ՝ դոկտ. Բուրակ Ժեմալմազ եւ դոկտ. Իշթար Կիւզայտը, ԺԹ. եւ Ի. դարերու Մերձաւոր Արեւելքի պատմութեան դասախօս՝ Դոկտ. Մակար Էլսին, մասնագէտ թարգմանիչ՝ Ֆաթիմա Սաքարիա: Տարի մը առաջ Թիմ Այքէ, Եւրոպայի Մարդկային իրաւանց դատարանին մօտ Անգլիոյ պետութեան դատաւորը նշանակուեցաւ, հետեւաբար, ան հրաժարեցաւ յանձնախումբի անդամակցութենէն ու փոխարինուեցաւ կրկին անգլիացի եւ Եւրոպայի Մարդկային իրաւանց դատարանին մօտ դատերու փորձառու մասնագէտ՝ փրոֆ. Թիմ Օթթիի կողմէ: Աւելի ուշ, եւ յատկապէս Եւրոպական դատարանին մօտ դատական թղթածրարի պատրաստութեան համար յանձնախումբին մաս կազմեցին Եւրոպայի Մարդկային իրաւանց դատարանի մասնագէտ փաստաբաններ՝ Ֆիլիբա Վէպ, Էրիք Պյորք, Կիւզէթ Եուքսէլ եւ Ճ. Օսմանօղլու: Յանձնախումբի վերջին նիստին ներկայ գտնուեցան Ազգ. Կեդրոնական վարչութեան անդամ փաստաբան Վահէ Եագուպեան եւ ՀՅԴ Բիւրոյի Հայ Դատի աշխատանքներու պատասխանատու Կիրօ Մանոյեան: Յանձնախումբի աշխատանքը համադրեց Վեպըսթըր համալսարանի դասախօս Թենի Փիրի-Սիմոնեան: Երեք տարուան ընթացքին յանձնախումբը գումարեց չորս նիստեր Ժընեւի մէջ, եւ երկու մասնակի նիստեր Անթիլիասի մէջ: Վեհափառը ղեկավարեց բոլոր նիստերուն աշխատանքը եւ մօտէն հետեւեցաւ դատական թղթածրարի պատրաստութեան: Իր զանազան երեսներով քննարկելէ ետք եկեղեցական կալուածներու պահանջքի հարցը, յանձնախումբը կեդրոնացաւ Սիսի կաթողիկոսարանին վրայ, նկատի ունենալով անոր պատմական կարեւորութիւնը եւ խորհրդանշական իմաստը, ու որոշեց դատը ներկայացնել ուղղակիօրէն Թուրքիոյ Սահմանադրական դատարան: Վեհափառը ամէն ջանք ի գործ դրաւ, դատը բացուած տեսնելու ցեղասպանութեան 100ամեակին առթիւ, ինչ որ կատարուեցաւ 27 Ապրիլ 2015ին:
«ՀԱՍԿ».- Պատմա-իրաւական ի՞նչ տուեալներու հիման վրայ պատրաստուեցաւ թղթածրարը:
ՆՈՐԱ ԳԱՊԱՔԵԱՆ.- Դատական թղթածրարը կ՛ընդգրկէր.
ա) Պատմական թղթածրար մը, պատրաստուած թուրք պատմագէտ Մակար Էլցինի կողմէ, որ կը միտէր փաստել կաթողիկոսութեան սեփականատիրութիւնը, պատմական անցեալի վաւերագրական տուեալներու գիտական ներկայացումով (յայտնենք որ կաթողիկոսարանը չունի Սիսի կաթողիկոսարանի տափուն):
բ) Իրաւական թղթածրարը, պատրաստուած է յանձնախումբի փաստաբաններուն կողմէ: Սոյն թղթածրարի հիմնաւորումները կարելի է խտացնել հետեւեալ կէտերուն մէջ.
1) Սիսի կաթողիկոսութիւնը կաթողիկոսական նստավայր էր ու մեծ նշանակութիւն ունէր Կիլիկիոյ հայութեան համար:
2) 1915էն ի վեր հայերը Ցեղասպանութեան հետեւանքով հեռացուած են իրենց կալուածներէն:
3) Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը օրինական իրաւատէրն է այդ կալուածին:
4) «Լքեալ կալուած»ներու օ-րէնքները, զոր թուրքերը հնարած են անհատական կալուածներու բռնագրաւումը օրինականացնելու համար, գործադրելի չեն կաթողիկոսութեան պարագային:
5) Կալուածներու օրինականացման թրքական օրէնքները կը հակադրուին միջազգային օրէնքի սկզբունքներուն:
6) Լօզանի դաշնագիրի 37էն 44րդ յօդուածներու առաջադրանքները կը գերադասեն կալուածներու գծով Թուրքիոյ պետութեան հաստատած ներքին օրէնքները:
Վերոնշեալ օրէնքներու հիմամբ, յանձնախումբը եզրակացուց թէ՝ կաթողիկոսութիւնը իրաւունք ունի այդ հողատարածքը օգտագործելու, ինչպէս նաեւ՝ պահանջելու անոր վերադարձը:

«ՀԱՍԿ».- Ի՞նչ կը պահանջէ կաթողիկոսարանը՝ Սիսի կաթողիկոսարանի վերադարձ թէ՝ նիւթական հատուցում:
ՆՈՐԱ ԳԱՊԱՔԵԱՆ.- Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան բացած դատին մէջ մեր պահանջը յստակ է՝ վերադարձնել Սիսի կաթողիկոսարանի կալուածը իր իրաւական սեփականատիրոջ՝ Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան: Այլ խօսքով, թէ՛ Թուրքիոյ Սահմանադրական դատարանին եւ թէ Եւրոպայի Մարդկային իրաւանց դատարանին մօտ մեր բացած դատը հիմնուած է կալուածի սեփականութեան իրաւունքին վրայ: Դատի պատրաստութեան ընթացքին ոչ մէկ կերպով արծարծուած կամ քննարկուած է նիւթական հատուցման խնդիրը: Յանձնախումբը կը հաւատայ, որ Սիսի Կաթողիկոսարանի վերադարձի պահանջքի դատը առաջին օղակն է մեր բոլոր եկեղեցիներու եւ եկեղեցական կալուածներու վերադարձի պահանջքին: Սիսի Կաթողիկոսարանի վերադարձի պահանջքի գծով առնուած դատական քայլով, առաջին անգամն է որ հայ դատը միջազգային օրէնքի իրաւական շրջագիծէն ներս մուտք կը գործէ եւ հետեւաբար, ինչպէս նշեցինք, անիկա կարեւոր դարձակէտ մը կը հանդիսանայ 100ամեայ մեր պայքարին մէջ: Ինչպէս կ՛ըսէ Արամ Ա. վեհափառ հայրապետը.- «Այս դատը սովորական դատ չէ. ան կը պահանջէ մեր ժողովուրդին համար մեծ նշանակութիւն ունեցող Սիսի պատմական կաթողիկոսարանի հողատարածքի վերադարձը, որպէս առաջին հանգրուան մեր եկեղեցապատկան ու ազգապատկան կալուածներու վերադարձի մեր պահանջին»:
Արդ, դարձեալ ինչպէս կ՛ըսէ վեհափառը, «այս հայեցակէտով հարկ է դիտել այս դատը եւ շեշտել անոր իւրայատուկ կարեւորութիւնը մեր պահանջատիրութեան ծիրէն ներս»:

«ՀԱՍԿ».- Ինչո՞ւ որոշուեցաւ դիմել ուղղակի Թուրքիոյ Սահմանադրական դատարան:
ՆՈՐԱ ԳԱՊԱՔԵԱՆ.- Մեր առջեւ կը գտնուէին օրինական երեք ուղիներ.
1) Թուրքիոյ ներքին դատարաններ.
2) Թուրքիոյ Սահմանադրական դատարան.
3) Եւրոպայի Մարդկային իրաւանց դատարան:
Առաջին հնարաւորութիւնը կրնար մոռացութեան տալ դատը՝ երկար տարիներ անպատասխան ձգելով: Երրորդ հնարաւորութիւնը կրնար բախիլ Թուրքիոյ ներքին դատարաններու իրաւական ընթացքը ամբողջացուցած չըլլալու Եւրոպական Դատարանի օրէնքին: Հետեւաբար, յանձնախումբը որոշեց ուղղակիօրէն դիմել Թուրքիոյ Սահմանադրական դատարան, պարզելով, բնականաբար տրամաբանական հիմնաւորումներով, այն բոլոր արգելքները, որոնք զինք մղած են շրջանցելու Թուրքիոյ ներքին դատարանները: Սահմանադրական Դատարանի կողմէ մերժողական որեւէ պատասխանի պարագային, յանձնախումբը պատրաստ պիտի ըլլար դատական թղթածրարը, որոշ բարեփոխումներով ու վեց ամսուան օրէնքով ճշդուած ժամանակամիջոցին, ներկայացնելու Եւրոպայի Մարդկային Իրաւանց դատարան: Այս հանգրուաններն ու կարելութիւնները նկատի ունենալով պատրաստուած էր դատական թղթածրարը:

«ՀԱՍԿ».- Ի՞նչ պատճառներով դատարանը մերժեց դատի քննարկումը:
ՆՈՐԱ ԳԱՊԱՔԵԱՆ.- Նախ յիշեմ, թէ Թուրքիոյ Սահմանադրական դատարանը, որ սկզբունքով վեց ամսուան ժամանակամիջոցին պէտք էր պատասխանէր դատական հայցերու, ներկայացման թուականէն ութ ամիս ետք, տակաւին լուռ կը մնար մեր դատին գծով: Ուստի, մեր թուրք փաստաբանը Թուրքիոյ Սահմանադրութեան 68րդ յօդուածի հիման վրայ, պահանջ ներկայացուց դատի արագացման համար: Նկատի առած դատի իրաւա-քաղաքական կարեւորութիւնը ու անոր զգայուն բնոյթը, Թուրքիոյ Սահմանադրական դատարանը կը խնդրէ արդարութեան նախարարութեան տեսակէտը: Արդարութեան նախարարութիւնը կը թելադրէ Սահմանադրական դատարանին չքն-նարկել այս հարցը, շեշտելով որ անիկա Թուրքիոյ Սահմանադրական դատարանի իրաւասութեան սահմաններէն դուրս կ՛ինայ:
Սահմանադրական Դատարանը 15 Յունիս 2016ին արձակեց իր վճիռը, մերժելով դատի քննարկումը եւ յայտնելով որ դատը պէտք է ուղարկել թրքական ներքին դատարաններ:
Այստեղ կ՛արժէ կարեւորութեամբ նշել, թէ դատարանին մերժումը ըստ էութեան չէր, այլ՝ ըստ ձեւի, եւ այս մէկը կը պարտինք մեր փաստաբաններուն կողմէ հարցի մանրազննին ուսումնասիրութեան ու պատշաճ բանաձեւման: Իսկ մերժումի գծով տրուած պատճառաբանութիւնները (19 էջերու վրայ տարածուած), իրաւական մօտեցումով անհիմն էին: Խորքին մէջ Թուրքիոյ Սահմանադրական դատարանը ի մտի ունէր երկու կէտ.
ա) Մեր առջեւ փակել Եւրոպայի Մարդկային իրաւանց դատարանի դռները, եւ
բ) Դատը ուղարկել թրքական ներքին դատարաններ: Երկու պարագաներուն ալ իր նպատակը հարցը քննարկումէ հեռու պահել էր ու մոռացութեան դատապարտել:

«ՀԱՍԿ».- Թուրքիոյ Սահմանադրական դատարանին ուղղուած թղթածրարը եւ Եւրոպայի Մարդկային իրաւանց դատարանի թղթածրարները նոյն հիմնաւորումներն ու մօտեցումները ունի՞ն:
ՆՈՐԱ ԳԱՊԱՔԵԱՆ.- Թուքիոյ Սահմանադրական դատարանի վճիռը ստանալէ ետք, վեհափառ հայրապետի թելադրութեամբ յանձնախումբը անմիջապէս ժողով մը գումարեց Ժընեւի մէջ: Երկար խորհրդակցութիւններէ ետք որոշուեցաւ դատը փոխանցել Եւրոպայի Մարդկային իրաւանց դատարան: Ինչպէս օրին յայտնած էինք, այս գործընթացի սկիզբէն մեր հիմնական նպատակն էր դատը ներկայացնել Եւրոպայի Մարդկային իրաւանց դատարան, որովհետեւ թրքական դատարաններէն դրական մօտեցում չէինք սպասեր: Հետեւաբար, մեր դատական տուեալները ու իրաւական մօտեցումները այնպէս բանաձեւուած էին, որ համընկնէին Եւրոպական դատարանին մօտ կատարուելիք մեր հայցին հետ: Այսօր, Եւրոպայի Մարդկային իրաւանց դատարան ներկայացուած մեր դատը կը հիմնուի նոյն դատարանի պաշտպանած Եւրոպայի Մարդկային իրաւանց ուխտի հետեւեալ երկու հիմնական սկզբունքներուն վրայ.
ա) կալուածի սեփականութեան վերահաստատում, եւ բ) պաշտամունքի իրաւունք, որոնք փաստօրէն իրարու հետ սերտօրէն առնչուած են:

«ՀԱՍԿ».- 6 Դեկտեմբեր 2016ին թղթածրարը Եւրոպայի Մարդկային իրաւանց դատարան ներկայացուելէն ետք ի՞նչ են ձեր առնելիք յաջորդ քայլերը:
ՆՈՐԱ ԳԱՊԱՔԵԱՆ.- Ինչպէս յիշեցիք, թղթածրարը 6 Դեկտեմբեր 2016ին յանձնուեցաւ Եւրոպական դատարան: Այժմ կը սպասենք որ դատարանը ընդունի դատի քննարկումը կատարել եւ ապա անցնի ըստ էութեան քննարկումի փուլերուն: Այս հանգրուանին, որպէս արգելք տակաւին ունինք թրքական դատական ներքին ուղիները ու պայմանները ամբողջութեամբ լրացուցած չըլլալու դժուարութիւնը. բան մը, որ եթէ կատարած ըլլայինք, ինչպէս ըսինք, մեզ փապուղիի առջեւ պիտի դնէր ու անելի մատնէր: Սակայն, հարկ է նշել, թէ Եւրոպայի Մարդկային իրաւանց դատարանի պարագային եւս մեր փաստաբաները մեծ աշխատանք տարին ու շուրջ հազար էջերէ բաղկացած մեր դատական թղթածրարին մէջ հարկ եղած հիմնաւորումները ներկայացուցին: Անոնք նաեւ սերտեցին իւրաքանչիւր հաւանական պատասխանի այլ ընտրանքները:
Սիսի կաթողիկոսարանի դատի փորձառութենէն մեկնելով, կարելի է եզրակացնել, թէ որքան դժուար է ու փշոտ պահանջատիրութեան իրաւական ուղին, մանաւանդ ժամանցելիութեան խնդիրին եւ կալուածներու վերադարձի գծով թուրք պետութեան կողմէ դրուած արգելքներուն պատճառով: Սակայն, այդ բոլորը մենք արգելք չնկատեցինք ու հետեւեցանք Արամ Ա. կաթողիկոսի խիզախ որոշումին: Նաեւ այս գիտակցութեամբ ու նուիրումով գործեց մեր իրաւական յանձնախումբը: Արդարեւ, 100 տարիներ ետք Թուրքիոյ Սահմանադրական դատարանին եւ ապա Եւրոպայի Մարդկային իրաւանց դատարանին մօտ դատ բանալը մեծ մարտահրաւէր մըն էր: Մեր փորձառութիւնը ցոյց տուաւ թէ եթէ աւելի երկար սպասէինք, շատ ուշ պիտի ըլլար: Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը իրաւական դաշտ մտնելու եւ հողային պահանջք ներկայացնելու առաջին քայլը առաւ: Հարկ է շարունակել այս ուղին: Պէտք չէ անտեսել պետական ուղիներով եւս իրաւական մարզ ներկայանալու ընտրանքը, որ ինչպէս քննարկուեցաւ 2012ի Անթիլիասի խորհրդաժողովին, Հայաստանի Հանրապետութեան առջեւ կը բանայ իրաւական հետապնդումի տարբեր հնարաւորութիւններ: